Zine - Hơi thở nghệ thuật thủ công xứ Phù Tang

(Sóng trẻ) - Từng là một hình thức xuất bản ngách nhỏ dành cho các nhóm đam mê truyện tranh hay văn hóa độc lập, zine - ấn phẩm tự làm, tự xuất bản đang trở thành biểu tượng sáng tạo mới của giới trẻ Nhật Bản. 

“Zine” (viết tắt của cụm từ “magazine” - tạm dịch: tạp chí) được biết là các ấn phẩm thủ công, do người dân tự xuất bản với số lượng nhỏ và mang đậm dấu ấn cá nhân. Chủ đề của zine vô cùng đa dạng như: ghi chép cảm xúc cá nhân, hồi ký du lịch, minh họa hài hước hay những suy ngẫm đời thường,...

Sự kiện Zine Fest được người dân địa phương khởi xướng xuất phát từ khu phố Kichijoji, Tokyo vào năm 2021 và nhanh chóng được mở rộng đến 10 địa điểm khác trên cả nước như: Sapporo, Fukuoka và Osaka…. Zine Fest Tokyo vào tháng 1 vừa qua đã ghi nhận sự tham gia của hơn 500 gian hàng đến từ nhiều người dân sinh sống tại nơi đây. 

Năm 2009, Tokyo Art Book Fair (TABF) ra đời với tên gọi Zines Mate: Tokyo Art Book Fair. Từ ngày 28/11 đến 1/12/2024, sự kiện trên sách độc lập trên đã diễn ra tại Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại, thu hút hơn 24.000 lượt khách trong bốn ngày, với hơn 300 gian hàng, trong đó 60 - 70% bán zine. TABF cũng vận hành một podcast có tên Zine’s Mate phỏng vấn về các nhà làm zine và nhà xuất bản nhỏ.

Cô Naoko Higashi (Quản lý dự án TABF) chia sẻ: “Trong vài năm qua, chúng tôi nhận được nhiều đơn đăng ký từ các nhà làm zine hơn. Mọi người ngày càng quan tâm đến zine và số lượng người làm zine cũng tăng lên”. Với nhu cầu sử dụng ngày càng lớn của người dân, các cửa hàng chuyên về zine luôn mở cửa quanh năm. Tại Tokyo, tiêu biểu là những cửa hàng chuyên biệt như Ultrecht ở Harajuku, Salt and Pepper chuyên về zine ảnh ở Ebisu, Mount Tokyo (Mount) ở Komazawa, quận Setagaya.

Khi thế giới đang phát triển công nghệ kỹ thuật số một cách mạnh mẽ, các sản phẩm analog (dạng ấn phẩm vật lý được hoàn thiện thủ công) như: sách bàn cà phê, đĩa vinyl bùng nổ và phim chụp ảnh,... vẫn nhận được sự quan tâm của công chúng. Đây là minh chứng cho thấy văn hóa Zine tại Nhật Bản vẫn giữ một vị trí đặc biệt trong trái tim những người đam mê nghệ thuật.

Anh Yuki Kikuchi (34 tuổi, nhà văn kiêm nhiếp ảnh gia) nhận thấy rõ nhu cầu ngày một lớn của giới trẻ đối với văn hóa zine. Anh tin rằng công nghệ hiện đại đã đóng góp một phần không nhỏ trong việc lan tỏa văn hóa zine tới giới trẻ: “Ngày nay, việc sử dụng công nghệ để tạo các ấn phẩm zine dễ dàng hơn. Từ đó, nhiều người có suy nghĩ rằng 'Mình cũng có thể làm được!'".

Từ năm 2013, anh Kikuchi đã bắt đầu hành trình tạo các ấn phẩm zine và đến tháng 6/2024, anh mở rộng đam mê ấy thành các buổi workshop tại Tokyo và Okinawa. Học viên của anh thường dùng ứng dụng miễn phí Pages trên iPhone. Nhưng hiện nay các “ziners” có thể tiếp cận thêm bằng nhiều phần mềm tiện ích như Canva hay các công cụ tạo hình ảnh bằng AI, giúp mở rộng khả năng sáng tạo vượt khỏi giới hạn kỹ thuật. Song song là hình thức tác phẩm zine in bằng Risograph - kỹ thuật in nhiều lớp cho màu sắc tươi sáng và hiệu ứng thủ công đặc trưng. 

Zine không đơn thuần chỉ là một ấn phẩm, mà còn là một lời tuyên ngôn về sự tự do sáng tạo. Trong bối cảnh công nghệ số đang định hình thế giới, văn hóa zine ở Nhật Bản là minh chứng sống cho sức mạnh tinh thần của nghệ thuật thủ công. Nghệ thuật Zine vẫn luôn đứng vững, tiếp tục phát triển mạnh mẽ và trở thành một nét văn hóa độc đáo, góp phần làm rực rỡ thêm bức tranh đa sắc của xứ sở mặt trời mọc.