(Sóng trẻ) - Rác thải nhựa từ lâu đã trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng. Trước áp lực đô thị hóa và tiêu dùng gia tăng, bài toán giảm thiểu ô nhiễm nhựa đặt ra nhu cầu cấp bách về những giải pháp thiết thực.

Theo Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP, 2023), mỗi năm thế giới tạo ra hơn 430 triệu tấn nhựa, trong đó có tới 2/3 là nhựa dùng một lần. Tuy nhiên, chỉ 9% trong số đó được tái chế, phần lớn còn lại bị chôn lấp hoặc rò rỉ ra môi trường, trở thành gánh nặng cho các thế hệ sau. 

Một nghiên cứu nổi tiếng của Jambeck và cộng sự (2015) từng xếp Việt Nam vào nhóm 5 quốc gia thải nhựa ra biển nhiều nhất thế giới (dữ liệu 2010). Dù hiện nay có sự thay đổi thứ hạng, Ngân hàng Thế giới cảnh báo nếu không có biện pháp quyết liệt, lượng nhựa rò rỉ ra môi trường nước của Việt Nam có thể tăng gấp đôi vào năm 2030.

Thủ đô Hà Nội với hơn 8 triệu dân sinh sống mỗi ngày đang phát sinh lượng rác sinh hoạt khổng lồ. Theo số liệu Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội (URENCO) năm 2024, khối lượng rác sinh hoạt trung bình hiện nay đạt 7.000-7.500 tấn/ngày. Trong cơ cấu rác này, theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, thành phần chất dẻo chiếm khoảng 8-12%, tương đương 560-900 tấn rác nhựa mỗi ngày. 

Tại Hà Nội, rác thải hàng ngày chủ yếu được xử lý bằng hình thức chôn lấp tại hai bãi rác lớn Nam Sơn (xã Trung Giã) và Xuân Sơn (phường Tùng Thiện), phần rác nhựa lẫn trong rác hỗn hợp nên rất khó phân loại, tái chế. Rác nhựa mất nhiều thời gian để phân hủy, khiến các bãi chôn lấp vốn đã quá tải nhiều năm nay càng chịu thêm áp lực. Nhìn vào thực tế, đằng sau hàng trăm tấn rác thải nhựa là thói quen "dùng một lần rồi bỏ" đã hằn sâu trong sinh hoạt của người dân đô thị.

Một trong những nguyên nhân lớn dẫn đến thực trạng trên là rác thải nhựa dùng một lần - thứ hiện diện trong cuộc sống thường ngày của chúng ta. Rác thải nhựa bao gồm túi nilon phát miễn phí tại chợ dân sinh, ly nhựa dùng trong các quán cà phê mang đi, cho đến hộp xốp, ống hút nhựa tại hàng quán.

Đáng chú ý, đa số các túi này là loại mỏng, mất nhiều thời gian để phân hủy, và thường chỉ được sử dụng 1-2 lần rồi bị thải bỏ. Thói quen phát túi miễn phí cũng khiến túi nilon trở thành “vật dụng mặc định”, khó thay thế trong mắt cả người bán lẫn người mua.

Một nghiên cứu mới công bố năm 2025 của IMARC Group chỉ ra rằng, mỗi năm Việt Nam thải ra khoảng 3,1 triệu tấn nhựa, nhưng chỉ 20% trong số đó được tái chế. Điều này đồng nghĩa với việc khoảng 2,17 triệu tấn nhựa, tức 70% phần nhựa trong rác thải vẫn đang được xử lý bằng hình thức chôn lấp.

Điều đáng lo ngại là rác thải nhựa không chỉ gây áp lực lên môi trường mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Quá trình phân huỷ tạo ra vi nhựa, vốn đã được phát hiện trong nước uống, muối ăn và thậm chí cả máu người. Các phụ gia hóa chất trong nhựa như BPA, phthalates có thể gây rối loạn nội tiết, ảnh hưởng tới khả năng sinh sản, làm tăng nguy cơ ung thư và bệnh tim mạch. 

Khi rác nhựa bị đốt, chúng còn phát tán dioxin và furan, những chất độc hại bậc nhất với sức khỏe. Nhìn từ Hà Nội, có thể thấy rõ Việt Nam đang đối diện với một vòng xoáy rác thải nhựa không chỉ là vấn đề môi trường, mà còn là mối đe dọa trực tiếp đến chất lượng sống và tương lai con người.

Ngày 19/8/2019, UBND Thành phố Hà Nội ban hành công văn 3549/UBND-ĐT, yêu cầu các cơ quan hành chính, đoàn thể, chính trị - xã hội và đơn vị sự nghiệp trực thuộc với nội dung liên quan đến giảm thiểu rác thải nhựa trên toàn thành phố. Đây là hành động thiết thực, ý nghĩa của UBND Thành phố Hà Nội nhằm thay đổi những thói quen nhưng có tác động lớn, đặt những bước đi đầu tiên trong cuộc chiến chống lại rác thải nhựa.

Tiếp theo đó, ngày 10/7/2025, HĐND Thành phố Hà Nội ban hành Nghị quyết Quy định biện pháp giảm phát thải nhựa với các nội dung cụ thể và chặt chẽ hơn. Sau quyết định năm 2019, nghị quyết năm 2025 là bước tiến lớn trong việc hạn chế rác thải nhựa, mở rộng đối tượng từ các cơ quan, đoàn thể tới các khu vực buôn bán.

Không chỉ dừng lại ở đó, Nghị quyết ngày 10/7/2025 cũng nêu ra những cột mốc trong lộ trình hạn chế phát thải nhựa trong sản xuất, kinh doanh. Như vậy, theo lộ trình đến năm 2031, túi ni-lông khó phân huỷ, các sản phẩm nhựa, bao bì dùng 1 lần sẽ không được lưu hành hay sử dụng trong kinh doanh sản xuất hay các hoạt động buôn bán trừ khi được cấp phép.

Nhận định về bức tranh thực trạng rác thải nhựa của Việt Nam, PGS. TS. Phạm Thị Mai Thảo cho biết: “Dù Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách và tham gia các cam kết quốc tế nhằm giảm ô nhiễm nhựa, nhưng khoảng cách giữa mục tiêu và năng lực thực thi vẫn còn rất lớn. Thực trạng đó đặt ra yêu cầu cấp bách phải hành động đồng bộ: từ thay đổi thói quen phân loại rác tại nguồn, đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng thu gom và tái chế, siết chặt kiểm soát nhập khẩu phế liệu nhựa, cho đến thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn. Chỉ khi kết hợp được nỗ lực của Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng, Việt Nam mới có thể từng bước thu hẹp khoảng cách này, tiến tới một tương lai phát triển bền vững và giảm thiểu triệt để ô nhiễm nhựa”.